Azərbaycanın “qaraçı” adı altında çağırılmamış “qonaq”ları

Mübariz Aslanov/AZADİNFORM. Əvvəllər (hərdən elə indi də) onlar yalnız fala baxmaları və ictimai yerlərdə özlərinə məxsus klassik formada şou göstərmələri ilə diqqəti cəlb edirdilər. Hətta Sovet İttifaqı dövründə belə onlara Azərbaycanda bu fəaliyyətləri ilə rast gəlmək mümkün idi...
Qaraçılar və onların həyat tərzi ilə biz elə uşaq yaşlarında Süleyman Sani Axundovun “Qaraca qız” əsərində ətraflı tanış oluruq. Əsərdən də hiss olunurdu ki, sosial bərabərliyi təbliğ edən SSRİ vaxtında belə onlar daim ayrıca təbəqə kimi təqdim olunurdu. İnsanlar arasında fala baxmaq, əhliləşdirilmiş heyvanlarla (əsasən ayı və meymunla) kənd və qəsəbələrdə şoular göstərməklə onlar bizim təxəyyüldə daimi olaraq qaraçı deyilən bir təbəqəni yaradıblar. Lakin çox maraqlıdır ki, son illər qaraçılar ilə bağlı gördüklərimiz eşitdiklərimiz ilə üst-üstə düşmür.

Onların yeni peşəsi...

İndi təkcə Bakıda fala baxmaq və sair kimi qeyri-adi təkliflərdən, hətta körpə uşaqlardan istifadə edərək dilənənlər arasında “qaraçılar” deyilən təbəqə yüksək üstünlük təşkil etməyə başlayıb. Artıq qaraçılar deyiləndə ilk növbədə dilənçilik yada düşür... Onların dilənçilərdən bir fərqi də var ki, əsasən qadınlar dilənir. Nədənsə qaraçı kişilər özləri nəinki fiziki əməkdən, hətta dilənməkdən belə çəkinib qadınları və uşaqları önə verirlər.
Elə paytaxtımızda kiçik bir araşdırma apararaq şahidi olduq ki, dilənçilikdə körpə uşaqlardan istifadənin təxminən 80-90 faizi məhz qaraçılara aiddir. Müşahidə nəticəsində belə bir maraqlı məqam aydın oldu ki, onlardan hansısa bir ailə hansı günsə dilənməyə çıxa bilmirsə, öz körpə uşağını dilənən digər ailəyə kirayə verir. Burada da uşağın bacarığından asılı olaraq öz “kirayə qiymətləri” var. Məsələn, əksər metro stansiyaları qarşısında, xüsusən də cümə günləri məscid kənarlarında bu vəziyyətdə onlara asan rast gəlmək olur. Hətta onlar arasında kiçik bir qız uşağı ilə etdiyim söhbətdə də onun da “kirayə”yə verilməsinin şahidi oldum. Bütün bunlara rəğmən sual doğur: görəsən, necə oldu ki, qaraçılar həqiqi peşələrini dilənçiliyə sürətli şəkildə dəyişəsi oldular? Yaxud həqiqətən bunlar əsl qaraçıdırlarmı? Axı sovet dövründə fərqli olaraq indi qaraçı şoularına tələbat daha çoxdur, azad cəmiyyətdə onlar daha çox öz şouları ilə çıxış edərək pul qazana bilərlər nəinki kütləvi dilənçiliklə...

Azərbaycana ilk qaraçı köçü...

Sosioloq, professor Mətləb Mahmudov “Azadinform”a müsahibəsində deyir ki, araşdırmalara görə, əsl qaraçılar Azərbaycana XIX əsrin sonlarında kütləvi halda Hindistan gəlməyə başlayıblar. M.Mahmudov deyir ki, S.S.Axundovun “Qaraca qız” əsəri də məhz o dövrdə bu hadisə ilə bağlı həyəcanı ifadə edir. “Hindistanda xüsusi bir etnik olan qaraçılar Böyük Britaniyanın Hindistanı tutmasından sonra zaman-zaman üzü qərbə doğru axın etməyə başlayıblar. Məhz bu axın nəticəsində onlar üz tutub məskən saldıqları ölkədən asılı olaraq öz dinlərini də tədricən dəyişməyə başlayıblar. Əsas dinləri Atəşpərəstlik olan qaraçılardan Avropaya və Rusiyaya üz tutanlar xristianlığın müvafiq qollarını, müsəlman ölkələrində məskən salanlar isə İslamı qəbul ediblər. Çar İmperiyası dövründə Rusiyaya köçənlər pravoslavlığı qəbul etsələr də, sonradan onların da bir hissəsi Qafqaza köç edərək İslamı qəbul etməli olublar” - deyə M.Mahmudov vurğulayır.
Tədqiqatçı deyir ki, qaraçılar Azərbaycana köç etdikdən sonra əsasən Şamaxının Mərəzə kəndində və Yevlax rayonunun Yolqırağı kəndlərində məskən salıblar. “Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra prinsipcə səyyar həyata, daha asan pul qazanmağa üstünlük verən qaraçılar da təsərrüfat və ictimai işlərə cəlb edildilər. Buna baxmayaraq, hələ sovet hökuməti dövründə onlar imkan düşdükcə öz səyyar “fəaliyyət”lərinə qayıdıblar. İttifaq dağıldıqdan sonra qaraçılar üçün də sərbəstlik yarandı. Hətta onların əksər hissəsi postsovet məkanda ağır illər yaşanan zaman tədricən köçüb daha qazanclı Avropa və ərəb ölkələrinə getdilər. Bu gün də Avropa ölkələrində yaşayan qaraçılar bizdəkilərdən fərqli olaraq ona görə daha az dilənirlər ki, orada yerli şəraitdən asılı olaraq onlara öz fəaliyyətləri ilə məşğul olmaq üçün kiçik sahibkarlıq hüququ veriblər. Məsələn, hansısa fala baxmaq ofisi açmaq, müxtəlif qaraçı oyunları yaratmaq və sair” - deyə o, əlavə edib.

“Qaraçı” adı altında Azərbaycana gələnlər

M.Mahmudov maraqlı bir məqama toxunaraq izah edir ki, 1988-ci ildə Ermənistanın Azərbaycana növbəti təcavüzü başladıqdan sonra ölkəmizdə qaraçılar adı altında başqa tayfalar da birləşməyə və təxminən onların rolunu oynamağa başladılar. “Yəni Böyük Britaniyanın Hindistana hücumundan sonra əslində qaraçı olmayan, lakin daha çox qaraçılara bənzəyən bəzi hind tayfaları İrana köç edir. Ötən əsrlər boyu isə onların bir hissəsi Ermənistana köç edərək atəşpərəstlikdən dönüb xristianlığı qəbul edirlər. Onlar əsasən əzəli Azərbaycan torpaqları olan Zəngəzur və Vedibasar mahalında məskunlaşırlar. Sovet İttifaqı dövründə çox qəribə hal idi ki, onlar nə hərbi mükəlləfiyyətə, nə də hansısa ictimai işlərə cəlb olunurdular. Dövlət sadəcə olaraq onlardan müəyyən vergi almaqla keçinirdi. O vaxtdan onları Qafqazda “yezidi kürdləri” adlandırsaq da, tədqiqatçıların fikrincə bu ad onlara yanlış verilib. Qafqazda bu ad onlara təsadüfən verilməyib, köç etdikləri ilk illərdə qarışıq fars dilində danışdıqları üçün yerli əhali onları “yezidi kürd” adlandırmağa başlayıb. Əslində, indinin özündə də onların əksər hissəsi bu adla razılaşmır. Məsələn, bu yaxınlarda Ermənistanda onların gənclərdən ibarət bir hissəsi bu adla çağırıldıqları üçün ermənilərlə kütləvi qarşıdurması da olmuşdu. Qeyd etdiyim kimi, ermənilərin Azərbaycana təcavüzü başladıqdan sonra - Ermənistanda etnik təmizləmə aparılarkən “yezidi kürd” adlanan bu tayfanın da bir hissəsi Azərbaycana axın etdi. Bu gün onlar əsasən Bakı və Sumqayıtda cəmləşiblər. Sumqayıtda birinci mikrorayon ərazisində, Bakıda isə Yasamal rayonu ərazisində bu tayfalar daha çox məskən salıblar” - deyə sosioloq bildirir. M.Mahmudov deyir ki, indi paytaxt ərazisində qarışıq fars-hindu dilində danışan bu tayfalara səhvən “qaraçı” adı verilir. “İlk günlərdən onlar da öz keçdikləri tarixi yollarına uyğun daha çox asan pul qazanmağa - fala baxmaq, dilənmək və sair yollara üstünlük versələr də, əksər hissəsi öz sosial şəraitlərini kifayət qədər yaxşılaşdırıb” - deyə o vurğulayıb.
M.Mahmudovun dediyi həmin tayfalar, məsələn, paytaxtın Yasamal rayonunda köhnə “dağlı” məhəlləsində məskən salıblar ki, artıq onların bir hissəsi qeyd olunan yolla özlərinə dəbdəbəli ev tikib, kifayət qədər münbit şərait yaradıb. Hətta onlar arasında küçə alverinə keçənlər də çoxalıb. Buna baxmayaraq, Azərbaycana köç etmiş bu tayfaların əksər hissəsi artıq ölkə vətəndaşı adını alsalar da, hələ də küçələrdə və digər müvafiq yerlərdə kütləvi dilənçiliklə məşğuldurlar. İlk illərdə onların əksəriyyəti müxtəlif dəmir kasalarda, fars dilində yazılmış kağızlarda fala baxıb pul qazansalar da, bu gün artıq demək olar ki, tam şəkildə kütləvi dilənçiliklə məşğuldurlar.

“Dövlət qeydiyyatı və yaşayış yeri olmayan şəxsləri himayəyə götürəcək”

Əslində, dilənçilik bütün ölkələrdə mövcud olduğu üçün buna o qədər də faciəvi yanaşılmır. Lakin müəyyən mental və digər faktları nəzərə alsaq, Azərbaycanda bu halın kütləviləşməsi narahatlıq doğurur.
Milli Məclisin Sosial siyasət komitəsinin sədr müavini Musa Quliyev “Azadinform” a bildirir ki, artıq Azərbaycan qanunvericiliyində bu məsələ ilə bağlı müvafiq dəyişikliklər gündəmdədir. Onun sözlərinə görə, parlamentdə birinci oxunuşdan keçən və payız sessiyasında ikinci oxunuşda müzakirəyə çıxarılaraq qəbul olunan “Sosial xidmət haqqında” qanunda Azərbaycanda qeydiyyatı və yaşayış yeri olmayan şəxslərlə bağlı müddəalar nəzərdə tutulub. “Nəzərdə tutulan müddəalarda göstərilir ki, dövlət, qeydiyyatı və yaşayış yeri olmayan şəxsləri müəyyən müddətə himayəyə götürür. Hansı ki, bu müddət ərzində onlar ən azı yaşayış yeri ilə təmin olunacaqlar” - deyə M.Quliyev vurğulayır. Deputat onu da deyir ki, əslində, bu gün Azərbaycanda dilənçiliyi peşəyə çevirənlər daha çoxdur və mütləq bununla hüquq-mühafizə orqanları ciddi məşğul olmalıdırlar. “Etiraf edək ki, dilənçilik məsələsi təzə hadisə deyil və bu gün dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrində, hətta ABŞ-da belə bu, nəzərəçarpan hadisələrdəndir. Lakin bizdə xüsusən də bu “qaraçı” deyilən qruplar dilənçiliyi əməlli-başlı özlərinə peşə ediblər ki, bununla hətta yerli əhalinin də müəyyən hissəsini öz “sənət”lərinə cəlb eləməyə başlayıblar. Ona görə də hesab edirəm ki, mütləq hüquq-mühafizə orqanları bu işlə ciddi məşğul olmalıdırlar. Əks halda bu, Azərbaycanda hansısa sosial partlayışla nəticələnə bilər” - deyə M.Quliyev əlavə edib.